Het Geheugen

Nieuwsberichten

Balenciaga - meesterlijk zwart: tentoonstelling sterk aanbevolen!

11/'22

In het Haagse Kunstmuseum is nog tot  5 maart 2023 de modetentoonstelling over de Spaanse couturier Cristóbal Balenciaga (1895-1972) te zien. Het is een waar feest voor het oog in extravagantie én eenvoud, in vormrijkdom maar weinig kleur. Het is niet moeilijk zijn ontwerpen als zwarte sculpturen te aanschouwen, want in die kleur vond hij dat zijn ontwerpen het beste uitkwamen. De titel van de tentoonstelling is dan ook terecht Balenciaga - Meesterlijk zwart. Een sterk eerbetoon voor hem die zijn werk als een religie leek te beschouwen. Er zijn meer dan 100 topstukken te bewonderen. Nooit eerder was er zo'n grote selectie uit zijn werk in Nederland te zien! 

Eén minpunt dat beter kan worden overgeslagen is de filmische weergave van een modeshow uit 2021 in Parijs. Een ordinaire, onbeholpen popularisering van het merk Balenciaga. Ik ervoer het als een klap in het gezicht aan het einde van een indrukwekkende omgang.

 

  

Etty Hillesum en Simon Vestdijk

In De achterkant van de bevrijding (2022) gaat de auteur Bertram Mourits op zoek naar de achterkant van schrijvers die kozen voor aanpassing, of zelfs aansluiting bij de Duitse bezetter. Zij werden uit de Nederlandse letteren 'gezuiverd' omdat zij 'fout' waren. Een sprekend voorbeeld hiervan was Roel Houwink. Maar er is ook een andere achterkant: er waren ook literaire talenten die in de oorlog zijn omgebracht. Aan hen is literair talent verloren gegaan omdat hun talent in de knop gebroken werd. Hiervan geeft Mourits ook een sprekend voorbeeld, Etty Hillesum. Op pagina 143 schrijft hij het volgende over haar: 'Als Etty Hillesum de tijd had gehad, was ze misschien een vrouwelijke Simon Vestdijk geworden - of hadden we Vestdijk nu als een mannelijk Etty Hillesum beschouwd. Ze schreef graag en veel, maar heeft nooit iets geschreven dat voor publicatie was bedoeld. Haar naam wordt niet in één adem genoemd met Vestdijk, maar met Anne Frank. De thematiek was literair genoeg, ze schreef over erotiek en Rilke, over identiteit en verantwoordelijkheid, allemaal prachtige onderwerpen voor verhalen of romans.'

 

Vestdijk stelt student in het gelijk 

Het museum Het Hannemahuis in Harlingen ontving in augustus 2022 een bijzondere schenking van Joep Vermeulen (1940) die zich in 1963 tot Simon Vestdijk wendde om zijn gelijk te halen. Vermeulen was toen student vijfde klas aan de voormalige St. Jozef Kweekschool te Zeist. Hij was het niet eens met de onvoldoende die hij van zijn docent Nederlands had gekregen voor de interpretatie van Vestdijks gedicht 'Feuilles Mortes'. De heer Roelofs gaf hem een 4,5. 

De schenking omvat ondermeer de brief van Vermeulen aan Vestdijk ( 7 januari 1963) en de briefkaart met het antwoord  van Vestdijk aan Vermeulen (9 januari 1963). In zijn antwoord valt Vestdijk de interpretatie van Joep Vermeulen bij. Hij schrijft: 

Waarde Heer Vermeulen,

  1. Uw uitleg is de door mij bedoelde. Desnoods zou die van uw leraar ook wel te verdedigen zijn.
  2. “ Dát” slaat op het blad, dat terwijl men kijkt loslaat en valt. Men kijkt eerst naar de grond, dan hoger, naar dat eene bepaalde blad. De bladeren vallen immers “nimmer tegelijk”.
  3. De laatste strofe is inderdaad niet meer dan een vergelijking. De “rozen” zijn de vallende en liggende bladeren, voor zoover ze door hun kleur daaraan doen denken, waarbij het moment van de dood in het midden gelaten wordt (de verkleuring, de val, het wegrotten?). “Te diep in ’t hart gewond” duidt de dood aan, onverschillig op welk moment en op welke plaats.

Met vr.gr.

S. Vestdijk

In zijn begeleidende schenkingsbrief vermeldt Joep Vermeulen nog de afloop van het verhaal op de Jozef Kweekschool:

Het antwoord van Simon Vestdijk las ik, voor het bord staande, voor aan de hele klas en dus ook mijn fantastische leraar de heer Roelofs, die heel sportief na afloop vroeg wat hij nu moest doen. Ik merkte op dat die vier en een half wel een erg laag cijfer was mede gezien in het licht van het antwoord van de schrijver. Ik stelde gekscherend een tien voor en hij ging daar op in.

Een bijzondere vondst

Soms stuit een verzamelaar op iets waarvan het bestaan onbekend is. Dat overkwam Vestdijkverzamelaar Peter van Schijndel. Het gaat om een Litouwse vertaling uit de Russische vertaling van de roman Pastorale 1943:

Keturiasdešimt trečiųjų metų pastoralė, uitgeverij Vaga, Vilnius/Litouwen, 1976. De vertaling is van Benedictas Puodžiukaitis. Hij was directeur van een gymnasium en heeft veel boeken uit het Russisch in het Litouws vertaald. Hij overleed in 1995.

 

Bij het overlijden van Remco Campert (1929-2022)

Verhief luchtigheid tot diepgang in poëzie, verhaal en roman. In mijn herinnering leeft hij voort in Hoe ik mijn verjaardag vierde, Het leven is verrukkelijk, Somberman’s Actie en in het bijzonder twee gedichten:

Credo

ik geloof in een rivier

Die stroomt van zee naar de bergen

Ik vraag van poëzie niet meer

Dan die rivier in kaart te brengen

 

Ik wil geen water uit de rotsen slaan

Maar ik wil water naar de rotsen dragen

Droge zwarte rots

Wordt blauwe waterrots

 

Maar de kranten willen het anders

Maar de kranten willen het anders

Willen droog en zwart van koppen slaan

Werpen dammen op en dwingen

rechtsomkeert

 

Poëzie is een daad

Poëzie is een daad

Van bevestiging. Ik bevestig

dat ik leef, dat ik niet alleen leef.

 

Poëzie is een toekomst, denken

Aan volgende week, aan een ander land,

Aan jou als je oud bent.

 

Poëzie is mijn adem, beweegt

mijn voeten, aarzelend soms,

Over de aarde die daarom vraagt.

 

(…)

 

(…)

 

Elk woord dat wordt geschreven

Is een aanslag op de ouderdom.

Ten slotte wint de dood, jazeker,

 

Maar de dood is slechts de stilte in de zaal

Nadat het laatste woord geklonken heeft.

De dood is een ontroering.

Literair Festival Harlingen 2022

Gisteren, 25 juni bezocht ik Harlingen voor de uitreiking van de Anton Wachter en Ina Dammanprijs. Deze vindt in een vernieuwde setting plaats. Nu vormt het de opening van het Literair Festival Harlingen.  De laureaten Simone Atanga Bekono en Jankobus Seunnenga werden niet, zoals voorheen, ontvangen in de Grote Kerk, maar nu in de fraaie gezamenlijke tuin van drie organiserende culturele organisaties Het Hannemahuis, Boekhandel Van der Velde en Bibliotheek Harlingen. De Gemeente Harlingen ondersteunt de prijs financieel. Bekono won de Anton Wachterprijs voor haar debuutroman Confrontaties; Seunnenga kreeg voor zijn muzikale vertolking van gedichten van Vestdijk de Ina Dammanprijs. De ambiance is wat informeler geworden maar staat onder het welwillende toezicht  van de beeltenis van Simon Vestdijk zelf dat centraal in de tuin prijkt. Maker van het beeld is Pieter Hermanus d'Hont.

 

Wederopstanding van Sylvia Kristel met nieuw boek + filmbox?  

Een vergeten icoon van de softpornofilm, zo herinneren de meeste mensen zich Sylvia Kristel. Zij speelde in bijna zestig films, maar vooral haar rol in de film Emanuelle heeft haar beeld bepaald. Ten onrechte, menen Jeremy Richy en filmdistributeur Nico Bruinsma, samenstellers van een boek en filmbox. Hiermee willen zij aantonen dat de Nederlandse actrice meer was dan alleen een sekssymbool; aan haar erotiek lag een intellectuele nieuwsgierigheid ten grondslag. Bart Koetsenruijter schrijft erover in De Volkskrant (14 juni 2022). Hij vindt het heel goed dat er een gedegen en interessante cultuurgeschiedenis van de zeventiger jaren uit de vorige eeuw wordt gegeven. Kristel was daarin een sekssymbool, maar wel binnen de context van een derde feministische golf. Maar of het in het boek beweerde imago van de filmster ondersteunt wordt door de keuze van de vier films in de filmbox staat volgens Koetsenruijter nog te bezien. Het gaat om twee buitenlandse films en twee Nederlandse films. Over de buitenlandse is de recensent niet te spreken ( Le jeu avec le feu, 1975; en Julia, 1974). De twee Nederlandse films vindt hij dan 'een eiland van goede smaak.' Het gaat om Pastorale 1943 en om Mysteries, beide uit 1978. 

Maar... In Pastorale 1943 van Wim Verstappen en gebaseerd op de gelijknamige roman van Simon Vestdijk speelt Kristel slechts een kleine bijrol als lerares Engels op een middelbare school. De lerares is 'fout', want zij houdt het met een Duitse officier. Vrijwel alles berust op misverstand. In Mysteries speelt Kristel een femme fatale die bijdraagt aan de ondergang van de hoofdrolspeler Rudger Hauer. Zij draagt bij aan diens ondergang. De films tonen geen groots acterende Kristel. 

Sylvia Kristel als lerares Engels in Pastorale 1943

120 kilometer archief verlaat Hofstad

De aangroeiende collectie van de Koninklijke bibliotheek gaat in 2026 Den Haag verlaten. Een compleet nieuwe opslagplaats voor de opslag van 4,4 miljoen boeken, kranten en tijdschriften zal verhuizen naar Midden-Delfland. De huidige voorziening aan het Alexanderhof bij het Haagse Centraal Station voldoet niet meer. Geautomatiseerde robotarmen zullen bibliotheekmedewerkers gaan vervangen die tot op heden de objecten moeten zoeken en ophalen. Daardoor kan de lucht in de opslagruimten worden aangepast en minder zuurstof is beter voor het behoud van de boeken. Vanzelfsprekend is dat het nieuwe onderkomen ook meer ruimte zal bieden dan de oude. Dat moet ook wel want het huidige groeitempo van de collectie ligt op 10 meter per week! De verhuizing zal geleidelijk plaatsvinden in de periode 2026 en 2028. Het nieuwe onderkomen is uitsluitend bedoeld voor de opslag; de publieksfunctie van de KB blijft in Den Haag. 

 

Het warmtefort

Verrassend is het essay van Marieke Lucas Rijneveld voor de boekenweek 2022. Hij keert daarin terug naar zijn basisschool De Regenboog in Nieuwendijk. Dit ontlokt hem ‘de dierbaarste herinneringen’ aan zijn ‘eerste liefde’ dat voor hem een veilig warmtefort is geweest met juf Christa uit groep 1. Het was een gelukzalige tijd in dat ‘rijk der liefde’.

De herinneringen aan de school krijgen een extra dimensie omdat de oude school gesloopt moet worden, maar dat wordt verhinderd door zeldzame vleermuizen die zich meester hebben gemaakt van het leegstaande pand. Het zijn beschermde dieren. In een van zijn twaalf overpeinzingen -Bouwrijp- als  Rijneveld terug is in het dorp om afscheid te nemen van de school ziet hij overal vleermuizen en denkt hij aan vleermuizen. Hij citeert dichtregels van Baudelaire, ‘waar hoop als een vleermuis vlucht’; denkt aan Thomas Nagel die schreef: ‘Vleermuis zijn is de enige manier om te weten hoe het is om vleermuis te zijn.’ Liever dan Baudelaire leest Rijneveld het gedicht ‘Vleermuis’ van Simon Vestdijk uit Klimmende Legenden (1940) dat hij in zijn geheel citeert:

 

Ik ben heel zwart, ik ben de bange held

Van zoveel mugdoorgonsde schemeruren.

Maar overdag dan hang ik aan de schuren,

Lijkbleek, in al mijn lijkkleeren gespeld.

 

Lang slaap ik zoo, tegen de kilste muren,

De kop omlaag, de teenen kromgekneld;

Door alles, zelfs door het bazuingeweld

Van 't laatste oordeel zal mijn slaap heenduren.

 

Toch, 's avonds weer, met klapperende huid,

Dans ik de kringen van een duivelbanner,

Ik dans de polka en de wals van Lanner,

 

Inktvlekken dans ik, heel een schoolschrift uit,-

En alles onder 't treurige gepiep

Dat híj verstaat die kleumend naast mij sliep.

 

Had Thomas Nagel het wel bij het rechte eind?: ‘Vestdijk bewijst in het gedicht dat je je prima kunt inleven in een dier, in een vleermuis.’

Pfeijffer schrijft een vermakelijk boekenweekgeschenk 2022

Een boekenweekgeschenk schrijven gaat lang niet iedereen goed af. Dat is Ilja Leonard Pfeijffer goed gelukt. Montorosso mon amour is een vermakelijke novelle, vol wendingen en een ode aan verhalen vertellen. Ogenschijnlijk zonder betekenis, maar die wel krijgen door ze te vertellen. Dat de auteur zelf door zijn boek loopt is geen snobisme à la Mulisch, maar is hier genietbare zelfspot. Bovendien verplaatst Pfeijffer zich in een interessant vrouwelijk personage Carmen.

Wie weet nog  wie de eerste liefde was van Anton Wachter ?

Niet de iconische Ina Damman, maar Annie Vermeer was in de eerste klas van de lagere school zijn eerste liefde. De anders zo zwijgzame Anton sprak thuis wel over zijn verliefdheid op Annie "voordat die verliefdheid nog goed en wel begonnen was. Verliefdheid, -zo mocht men het wel noemen (...), en verder vrij scherp omschreven trouwplannen had." Zijn ouders waardeerden het dat Anton 'hen van dit plan op de hoogte stelde." In Sint Sebastiaan komt het ook tot een spelen bij Anton thuis en als Janke, de dienstmeid vraagt: 'zo zijn jullie samen?', antwoordt Annie direct: "ja, zo vrijpostig als ze de hele middag nog niet geweest was. Een wilde vervoering doorstroomde Anton." Ook zijn beste vriend Murk Tuinstra vindt Anna het mooiste meisje van de hele school, "waarschijnlijk om Anton een genoegen te doen."

 

Hulde voor podcast De nieuwe Contrabas

De makers van de podcast De nieuwe Contrabas Hans van Willigenburg en Chrétien Breukers spreken elkaar op losse toon over literatuur. Het kan over nieuwtjes gaan waarop zij graag willen reageren, over literaire jury’s of prijzen waar altijd wel enig gedoe over te doen is, maar er worden ook boeken besproken die pas verschenen zijn. Bijzonder is echter dat er al enige tijd een Vestdijk-rubriek is waarin Chrétien Breukers een vooraf gekozen boek samen met de zelfverklaarde ‘leergierige’ schrijver Rob van Essen bespreekt die dezelfde roman van Vestdijk heeft gelezen. Het aardige hiervan is dat zij in de spontane interactie de gekozen roman zonder veel voorkennis lijken te bespreken. Het gaat vooral om hun onbevangen leeservaring. Al luisterend naar hun gesprek krijg je de indruk dat het zelfs hun eerste leeservaring met de roman is. Zo bekent Rob van Essen ‘vochtige ogen’ te hebben gekregen bij de lezing van De koperen tuin, wordt Pastorale 1943 een echte ‘instap-Vestdijk’ genoemd. Gaandeweg ontdekken de heren ook  vaste patronen of typen die bij Vestdijk zijn aan te treffen: het sterke einde aan zijn romans, soms zelfs ‘magistraal’ in het geval van De kellner en de levenden, maar naar hun smaak wat minder bij Ivoren Wachters dat een ‘toegift’ lijkt te bevatten dat misschien beter had kunnen worden weggelaten. Hier lijkt voorkennis te ontbreken dat Vestdijk deze roman over de anti-held Corvage bewust heeft opgezet naar een Griekse tragedie. Het toegift over de docent Nederlands vormt de catharsis. Er wordt gesproken over het gebruik van archetypen in zijn boeken zonder dat dit een nadeel oplevert en bovenal de prachtige karakter- en persoonsbeschrijvingen die in zijn werk voorkomen. En natuurlijk blijven de vaak met ironie gevulde volzinnen die getuigen van het  schrijfplezier bij de auteur niet onopgemerkt.

Lees meer »

Een deconstructie van Spinoza

Victor Kal,  heeft de reputatie van Neerlands belangrijkste en meest vermaarde filosoof op zijn kop gezet in De list van Spinoza; de grote gelijkschakeling (2020). Is Spinoza wel de vooruitstrevende verlichte, liberale denker ten faveure van vrijheid en democratie, waarvoor hij veelal gehouden is, of is hij een conservatieve, autocratische machtsdenker die uit is op een 'staatsideologie' om het (gewone) volk daarin via een list eerst 'in te voegen' en vervolgens ook  door ongelimiteerde machtsuitoefening 'op te sluiten'?  Is Spinoza, zoals de omslag van het boek uitbeeldt, een man met twee gezichten? Bij Victor Kal slaat het positieve imago van Spinoza radicaal om naar negatief, zeker als de auteur het filosofische construct in Spinoza's Theologisch-politiek tractaat uit 1670 minutieus aan de hand van vele citaten analyseert. De uitkomst is even ontnuchterend als actueel. De zorg van Spinoza gaat twee jaar voor het vaderlandse Rampjaar 1672 vooral uit naar vaderlandsliefde, eenheid van de samenleving en een sterk gezag om opstandigheid van het volk te beheersen. Daartoe zet Spinoza 'een list' in: hij ontwerpt een 'geamputeerde religie om de harten van de mensen' zo te bespelen, dat gehoorzaamheid aan een 'absoluut gezag' is veilig gesteld. 

Lees meer »

Vestdijk en Grunberg

Na de bekendmaking van de jury dat de P.C. Hooftprijs volgend jaar aan Arnon Grunberg zal worden uitgereikt voor zijn verhalend proza moest ik direct aan Vestdijk denken. Hij ontving dezelfde prijs in 1950. Vanwaar deze associatie?

Lees meer »

Dichter Remco Ekkers herdacht

Jane Leusink herdenkt op 'de laatste pagina' de plotseling overleden dichter Remco Ekkers (1941-2021) in de Parelduiker, december nr. 5. Ekkers overleed plotseling in juni van dit jaar aan een hartstilstand. Hij was een maand verwijderd van zijn tachtigste verjaardag en volop actief onder meer voor de Schrijversvakschool waar Leusink zijn collega was. Half april was zijn jongste dichtbundel verschenen Hop over de sofa. Zijn eerste bundel Buurman verscheen in 1979. Ekkers schreef gedichten voor kinderen en voor volwassenen. In 1985 ontving hij voor zijn bundel Haringen in de sneeuw de eervolle Zilveren Griffel.

Lees meer »

Van wie is de verbeelding?

Stefan Hertmans ziet (wereld)literatuur als een voortdurende estafette van pogingen zich de Ander zo goed mogelijk in te beelden. Voor (gelijk)waardigheid is verbeelding nodig. Literatuur biedt die mogelijkheid en bewijst daarmee jaar bestaansrecht. In zijn Van der Leeuw -lezing (19/11/'21) te Groningen legt hij de paradoxale waarheid bloot die schuil gaat achter de kreet Die Gedanken sind frei die 'de grondwaarheid leek te bevatten van het democratisch principe.' Maar 'uiteindelijk vervalt de kreet in een haast fatalistisch recht: ik kan in stilte toch denken wat ik wil.' Vrijheid van denken is in onaantastbare vorm een wapen dat zich tegen de democratie kan keren. 

Lees meer »

Maak jouw eigen website met JouwWeb